معرفت شناسی هزل تعلیمی در آثار سنایی غزنوی- قسمت 3

نگِــشت

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          )همان: 503(

     اماّ این زنگیِ زشت ،چنان گرفتار توهم زیبایی )پُُرنگاری( خود است که حقیقتی را که آینه بر او نموده است، باور نمی دارد و تصور می کند آن صورتی که در آینه دیده  است ،تصویر شخص دیگری است که صاحبش به جهتِ زشتیِ بسیار، آن را بر سر راه نهاده است:

  

غزنوی/111  گــــر چــو مــن پُُرنگــار بـــودی ایــن                                                                                                         کــی در ایـــن راه خـــوار بـودی ایـن؟

)همان(

به اعتقاد سنایی، بسیاری از انسان ها در مسیر درک و دریافت حقیقت و معرفت به چنین توهّمی دچار هستند و با این تصورات و خیالات غلط می زیند و عمر به سر می کنند، بدون آنکه از رازگویی های آینۀ حقیقت بهره ای برگیرند؛ به بیان دیگر ،با وجود اینکه خورشیدِ حقیقت همه جا را روشن کرده  است و راه رسیدن به حقیقت را هموار ،این انسان ها چنان در پیلۀ اوهام خود اسیر و کور مانده اند که توانایی و علاقۀ دیدن و ادراک روشنایی معرفت را ندارند:

 

نــــور خورشیـــد در جهـــان فاش است                 آفــت از ضـعــف چشـــم خفـــاش است

                                                                                                             

تـــو نبینــی جـــز از خیــال و حـــواس                             چـــون نــه ای خـط و سطح و                                                           نقطهشناس

                                                                                                             

تــــو در ایـــن راه معـــرفــت غلطـــی           سال و مـــه مـانـــده در حـــدیث بطـی

                                                                                                             

)همان: 35(

سنایی معتقد است که چارۀ چنین جهالت و توهم درمان ناپذیری فقط مرگ است:

 

 

نیست اینجــا چــو مـــر خـــرد را بــرگ               مـــرگ با چنیـــن حـــــریفــان، مــرگ

                                                                                                             

)همان: 504(

 

9-1. فی الجاهل و یظن العالم 

در واقع خطر این نوع جهالت، یعنی جهالتی که توأم با ظن و تکبر آگاهی و علم باشد ،بیش از سایر انواع نادانی است؛ چنین تعصّبی برای فرد و جامعه آسیب های بسیاری درپیدارد. سنایی در حکایتی نمونۀ بسیار جالبی از افراد گرفتار در این نوع جهالت را ذکر کرده است: عده ای دور یك رافضی را گرفته بودند و او را می زدند. مردی از راه می رسد و بدون هیچ پرسش و پاسخی همراه جماعت میشود و «بیش از آن زد که آن گُرُُه زده بود». وقتی از او علت کارش را می پرسند، سفیهانه، اماّ سرسختانه و با اطمینان چنین پاسخ می دهد:

 

……………………………………………………………………..  مـــن ز جـــرمـش خبـــر نـــدارم لیــكسنّیّــان مـی زدنـــد و مـــن بــه دمـــش رفتـــم و بـهـــر مـــــزد هـــم زدمــش

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          )همان: 552(

سنایی چنین افرادی را بسیار ملامت می کند و سگ را از آنان برتر می داند:

 

از صفــات سگـــی تهـــی کـــــن رگ                            ورنه    در                                                               رستخیز     خیـــزی   سگ

                                                                                                             

/116

نـنـــگ دارد بـســـی بـه طبـــع و بـه دل           ســـگ عــالـــــم ز آدم جـــاهـــــــــل

                                                                                                             

)همان(

 

9-1. التمثیل فی اصحاب المغرورین 

در حکایت دیگری، در کنار بیانِ گذرای برخی مفاسد اخلاقی و اجتماعی ،از       آسیبرسانی اشخاص متوهم بر شناخت حقیقت، به خودشان سخن می گوید و داستان مرد کور گوژی را روایت می کند که در حمام، با این توهم که عضوی از اعضای بدنش متورم شده است )خطای حسی و شناختی(، سوزنی در آن فرومی برد و سپس از شدّت درد به درگاه خداوند نیایش و زاری می کند تا دردش را تسکین دهد؛ بی خبر از آنکه آنچه موجب عذابش شده است، خود او و عمل ناشی از اندیشۀ خطای خودش است:

 

ســوزن از دسـت بفـکـــن و رستــــی                           کـــه از ایــن جهـــل، جـان و دل خستی

                                                                                                             

)همان: 514(

 

9-6. حکایت بقّّال 

ازهمیندست، حکایت دیگری در حدیقه می یابیم که مردی برای خرید به دکان بقاّلی رفت. بقّال چون سنگ صدگان نداشت، معادل آن گِلِ خوردنی در کفۀ ترازو نهاد؛ مرد خریدار به توهم سود و زیرکی، دزدانه از آن گل می خورد، غافل از اینکه بر زیان خود عمل می کند:

 

مـــردمان جهــان همـــه زیــــن سـان                    گشتـــه از بهـــــر ســـود، جفتِ زیــان

                                                                                                             

خویشتـــن را بــــــه بــــاد بـــــرداده آن جهــــان را بدیــــن جهــــــان داده

                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                           )همان: 512(

به عقیدۀ سنایی، آن کس که با تکیه بر رأی و ظنّ و خیال خود به جستوجوی معرفت می رود و به اوهام و ترّّهات ذهنی خود اعتماد می کند و با توهمِ اتصال به منبع حقیقت، خود را از تکاپوی درک حقیقت بی نیاز می پندارد، نه تنها با ارباب دین و علم ،بلکه حتی با خود خدا نیز بر سر حقیقت معارضه و ستیز دارد؛ ازهمینروی است که می گوید: در درون هر انسانی یك فرعون بالقوه نهفته است که اگر امکانات برایش مهیّا شود، به منصۀ ظهور خواهد رسید:

 

 

غزنوی/111

کـم نبـــودی بــــه فعـــل از فــرعــون

 

وز کمــــال غـــــــــرور و نــادانـــــی

 

پـــرده از روی کــــار خــــود بــرداشت

 

در جــــــهان از بلنـــــــــد رایــانـــم

 

لفـــظ فــــرعــون به هـــر جبلت هست

 

دارد آن راز خـویشتــــن بــــــه نهفــت

 

  گـــر تــــرا در زمانـــــــه بــودی عـون

 

کــــه وی از غایــت پــــــریشــانــــی

 

چـــون ســر بنــدگی و عجـــز نــداشت

 

گفت مــــن بــرتـــــــــر از خدایـــانم

 

همــــه را این غـــرور و نخــــوت هست

 

لیکــــن از بیـــــــم ســــر نیـارد گفت

 

)همان: 33(

سنایی نام این کار را «فضولی» در کار خداوند می گذارد و این نوع افراد را «فضول» می نامد .چند حکایت جالب هم در همین موضوع در حدیقه وجود دارد.

 

9-1. داستان باستان 

داستان باستان ،حکایت مشهور آن ابلهِ فضول است که بر انحنای اندام های شتر )نمونه ای از صنع باری( ایراد می گیرد و می خندد که «چرا همۀ اندام های تو کج است؟» )سنایی، 1332: 45(. پاسخ سنایی به این دست افراد چنین است:

 

     تـــو فضــــول از میانــــه بیـــرون بـر         گـــوش خـر درخور است با ســــرِ خــر

                                                                                                             

)همان(

9-1. التمثیل فی اعتقاد السوء و الخوف من قلّة الرزق 

حکایت مردی است که غافل از رازقیّت و قاسمیّت خداوند و متوهم بر آنکه خود نان آور و روزی دهندۀ خانواده اش است ،از زیر بار خرج اهل و عیال می گریزد تا در صحرایی بر سر چاهی می رسد که مردی در آن چاه افتاده است. مرد از پدرِ فراری می خواهد تا در ازای صد درم ،به پرنده ای که در آن حوالی است، آب دهد تا سیراب شود. از اینجا مرد در موقعیّتی طنزآلود و شگفت آور قرارمی گیرد؛ هر چقدر که به آن پرنده آب می رساند ،پرنده سیراب نمی شود و این اتفاق پندی می شود برای او تا از ظنّ نان آوری خود برهد و به روزی دهی خداوند ایمان آورد:

 

    زیــن هـــوس هـا چــرا نگــــردی دور؟           چنـــد دارد تـــــرا  جهان مغــــــرور؟

                                                                                                             

      پیش مـــــن قصّــــۀ هنــــر بــرخوان به کدامــــین تــرهات نهـــم بر خـوان؟

                                                                                                             

)سنایی ،1332: 332(

  

 

/111

9-3. حکایت اصحاب الغفله  

حکایت ابلهی است که از برزگری می خواهد برای نشاندادن احترام و محبّتش بدو، به جای پنبه دانه، پنبه بکارد. سنایی این تصور باطل را که کسی بخواهد در عکس مسیر چرخۀ حیات حرکت کند ،عین دخالت در کار خداوند می داند و آن را زاییدۀ خیالات فاسد و توهمات دروغین انسان میشمارد:

 

زان کـــــه پیش عقــــول حکمت خــوار              پس خـــزیدن نیامـــ ده اســت بـــه کار

                                                                                                             

هــر چـــه یــزدان دهـــد بر آن مگزین  هــر چـه گردون کنــــد در آن منشــین

                                                                                                             

کآنچـــه آن نیست کـــرد هست کنــــد وآنــچه ایـــن بــرفــراشـت پست کنــد

                                                                                                             

)همان: 313(

 

9-11. حکایت مردی که گاوش را با خر همسایه عوض کرد

در میان این دسته از حکایات سنایی ،از همه شیرین تر، حکایت مردی است که در سالی که وبای گاوان شیوع یافته است، به خیال خود، برای آنکه سود کند و بر قضای الهی پیشی بگیرد، گاوش را به همسایه می فروشد و در عوض، خر او را می خرد. از قضا، گاو می ماند و خر می میرد. مرد که از درایت و تدبیر خود مغرور و از تقدیر الهی مغفول است، با خدای قادر متعال اینگونه از در شکایت برمی آید که «چون تو خر را ز گاو نشناسی؟» )همان: 420(.

 

9-11. حکایت مناظره با گدا

معلوم است که سنایی به کار برخی از درویشان و عرفا هم شك میورزد و آنان را هم گرفتار چنین توهمّاتی در راه حقیقت و کشف باطنی می یابد. شاهد این مدعا مناظرۀ بسیار زیبا و گویای او دربارۀ یك گداست؛ وقتی از او علت گداییش را میپرسد و او را سرزنش می کند که «چرا دین به دنیا می فروشی؟»، پاسخی که گدا می دهد، نشان بارز رعونت و خیال های فاسد انسان در این جهان و در مسیر زندگی است:

 

 ابلهــانـــــه جــــــــــواب داد از صف                    کـز پی خــــرقه و جــــــماع و علف

                                                                                                             

راست خــــواهــــی بدین تلنگ خوشم این کنـــم بـه کـــه بار خلق کشـــم  زان ســـوی کدیــــه بـــــــرد آز مـرا تا نباشــد بـــــــه کـــس نیاز مـــرا

                                                                                  )همان: 564(

«گدایی می کنم تا محتاج خلق نباشم». به واقع، هیچ کلامی به این زیبایی و عینیت نمی تواند بازگوکنندۀ اعمال و اندیشههای جاهلانه و درعینحال متکبرانۀ آدمی در این جهان باشد.

غزنوی/113

1. نتیجه

سنایی هر سه حربۀ ادبی تعلیم، هزل و انتقاد را برای دعوت انسان به معرفت و حقیقت اصیل بهکارگرفته است. او پس از طرح تصویر کلی از جهان و هدف از خلقت انسان در مسیر «لِکی اُعرف»، مهمترین وظیفۀ آدمی را کسب معرفت وجودی و ادراک حقیقت می داند. وی در آثار خود، قوای ادراکی باطنی آدمی را منطبق بر اصول نظریات فلاسفه و متکلمان اسلامی مطرح و کارآیی آنها را معرفی می کند و درعینحال، بر ناکارآمدی و محدودیّت این قوا تأکید می ورزد. سنایی با یادآوری کاستی و ناکارآمدی قوای شناختی و ادراکی، انسان را در رهیافت معارف به هوشیاری و دقت فرامی خواند. وی علاوه بر بیانات جدّ و پر از ملامت و خرده گیری به بی دانشی و جهالت خلق، بهویژه داعیه داران علم و شناخت، با آفرینش حکایات و تمثیلاتی که خود نام آنها را هزل تعلیمی نهاده است، گوشه هایی از رعونت و جهالت توأمان آدمی را در فریفتگی به خیالات و اوهام نشان می دهد و از انسان می خواهد که با گرویدن به زهد و دین، راه رسیدن به معرفت را با گام هایی استوارتر بپیماید. بر مبنای این پژوهش، سنایی در اغلب حکایات طنزآمیز با مایه های تعلیمی، انسان ظلوم و جهولی را سرزنش میکند که به خیال و توهم دریافت حقیقت، با اهل معرفت، واصلان حقیقت و حتی خود خداوند محاجه و مناقشه می کنند و در عین جهالت، ادعای شناخت دارند.

 

پینوشت

 بیت من بیت نیست اقلـیم است) سنایی ،1332: 563( 1. هزل من هزل نیست تعلیم اسـت
 که با جـلاب در حلـقت چکاننـد  5. نصیحت داروی تلخ است و بایــد
  ز داروخانـــــۀ سعدی ستــانند )سعدی ،1332: 625( چنین سقمونیای شکــــــرآلـــود
 قوّّت خویش را بـــــه فعــل آور 3. تو به قوّّت خلیــــفه ای به گــهر
 اختیار اسـت شــرح کـــــــرّّمنا آدمی را میـــــــان عقل و هــــوا
 جوهری شد میــــان پردۀ غیــب )سنایی، 1332: 563( آدمی را مدار خـــــــوار که غیـب
 آدم از روح یافت ایـــــن تعــظیم 4. روح انسان عجـایبی است عظیـم
  که در این دیــوخانه زنـدانی است بــــــلعجب روح، روح انسانی است
 آفریده تــــن از گِِل آدمـــی است تن ضعیف و قوی دل آدمــــی است
 نیست از خلق مـــــر ورا همـــسر )همان: 522( لیك دارد میان گِِــــــــل گوهــر
 حیلۀ بیــــــع و ریا و ســـلم است 2. فقها را غــــــرض از خواندن فقه
 جگر از بهـــر تعصب بــــه دم است علما را ز پـــــــــی وعظ و خطاب

/161

زاهدان را ز بـــــــــــرای زه و زه            قل هوالله احـــــــد، دام و دد است فاضلان را ز پـــــــــی لاف فضول                روی در رفع و جر و جزم و ضم است  ادبا را ز پــــــــــــی کسب لجاج                انده نصب و لــــــن و جزم لم است متکلم را از راه خیـــــــــــــــال                   غم اثبات حــدوث و قـــــــدم است                                                                            )سنایی،1310: 26( منابع

آئودی، رابرت) 1336(، معرفت شناسی، ترجمۀ علی اکبر احمدی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.

ابنعربی، محی الدین) 1331( فتوحات، ترجمۀ محمد خواجوی، تهران، مولی.

احمدی، جمال و دیگران )1336(، «اندیشۀ کلامی سنایی دربارۀ عرش و استوا»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی کرمان، ش 55، 32- 64.

اسداللهی، خدابخش) 1336(، «بازتاب اندیشه های کلامی شیعه در آثار سنایی غزنوی»، آینۀ معرفت، ش 11، 33-105.

اهلسرمدی، نفیسه) 1331(، «مسئلۀ خیال از دیدگاه ابن عربی»، معرفت، سال 11، ش  122، 61-30.

پارسانسب، محمد) 1333( «از عقل ناصر خسرو تا عقل سنایی»، نشریۀ دانشکدۀ ادبیات کرمان، شمارۀ پیاپی 53، 32- 112.

پالك، جان) 1335(، مفاهیم بنیادین در  معرفتشناسی، ترجمۀ محمد حسین زاده، قم، زلال کوثر.

خاتمی، احمد) 1313(، «طنز روایی و کاربرد عرفانی آن در حدیقه»، ادب فارسی، دورۀ 4، ش 1، 33- 21

حسین زاده، محمد) 1335( پژوهشی تطبیقی در معرفت شناسی معاصر، قم، موسسۀ آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

شاکر، محمد کاظم