دانلود پایان نامه : مدل هوشمند برای پیش بینی میزان موفقیت دانشجویان در یادگیری الکترونیکی- قسمت 4

است؛ این مفهوم بیشتر در سیستم­های آموزش از راه دور کاربرد دارد. بنابراین آموزش الکترونیکی را می­توان روشی برای آموزش از راه دور دانست که با استفاده از قابلیت­های فناوری اطلاعات و ارتباطات ارائه می­شود. از مجموعه تعاریف ارائه شده توسط صاحب‌نظران در تعریف یادگیری الکترونیکی دو بعد قابل شناسایی است: الف) بعد فناورانه تعریف؛ ب) بعد تربیتی تعریف. شبکه­های رایانه­ای، سرور، مرورگر وب، فرامتن و فرا رسانه در تعاریف فوق بر بعد فناوریِ تعریف آموزش­های مبتنی بر وب دلالت دارد. انفرادی بودن آموزش، محیط­های یادگیری معنادار، آموزش­های خوب طراحی شده، یادگیرنده محور، تعاملی، درگیر کننده و آسان شده در تعاریف (کلارک، 1996؛ خان، 1997؛ خان،2001) دلالت بر بعد تربیتیِ تعریف دارد. برخی چون توانگریان و همکارانش[43](2004) توجه صرف به ویژگی فناوری را برای تعریف یادگیری الکترونیکی کافی نمی­دانند. به عبارتی وجه تمایز این نوع از آموزش با سایر انواع متداول فقط به‌کارگیری انواع فناوری­های الکترونیکی در فرایند یاددهی-یادگیری نیست؛ بلکه مهم‌ترین تمایز این نوع آموزش گذر از فرایند کسب تجربه شخصی به کسب دانش از طریق فرایند ساختن دانش است. در این تعریف مهم‌ترین ویژگی یادگیری الکترونیکی بعد تربیتی مربوط به نظریه یادگیری آن یعنی نظریه یادگیری ساختن­گرایانه است.

به دلیل ماهیت بین رشته­ای آموزش الکترونیکی محققان و متخصصان حوزه­های مختلف در این حوزه وارد می‌شوند، محققان حوزه رایانه، الکترونیک، برق، فناوران آموزشی، متخصصان علوم تربیتی، فناوری اطلاعات، مدیریت، جامعه شناسی و… نمونه­هایی از مهم‌ترین این متخصصان هستند. ورود متخصصان حوزه­های مختلف باعث می‌شود، افراد مفاهیم مختلف را به طور یکسان بکار می‌برند، و حساسیت زیادی نسبت به نوع مفاهیم و مصادیق آن نداشته باشند. به عبارتی بسیاری از محققان مفاهیمی چون آموزش مبتنی بر رایانه، یادگیری الکترونیکی، آموزش مبتنی بر وب یا وب 2، آموزش برخط و … را معادل هم به کار برند. در این گزارش پژوهشی نیز با اذعان به تفاوت­های ماهوی برخی از این مفاهیم سعی شده است، نسبت به این مفاهیم حساسیت زیادی نشان داده نشود و یادگیری الکترونیکی را مفهوم عام لحاظ نماید که جزء آموزش­های از راه دور بوده و از انواع فناوری­های الکترونیکی برای ارائه آموزش و پیاده سازی برنامه درسی متداول در دانشگاه­ها بهره می­گیرد.

2-2 تاریخچه آموزش‌های از راه دور و  الکترونیکی

از آنجا که پژوهش حاضر به یادگیری الکترونیکی و از راه دور مرتبط است. در ادامه مختصری از تاریخچه آموزش­های از راه دور و الکترونیکی ارائه می­شود.

آموزش از راه دور یک نظام یاددهی-یادگیری است که دارای مواد آموزشی از پیش تدارک دیده شده بوده و به صورت انفرادی یا گروهی با مخاطبان خود ارتباط مداوم و رسانه ای دارد (هولمبرگ 1995، ص 1). وریون و کلارک[44](1991) آموزش از راه دور را رویکرد رسمی به یادگیری می‌دانند که در آن قسمت اعظم آموزش زمانی محقق می‌شود که یادگیرنده و مدرس از یکدیگر فاصله دارند. تاریخچه آموزش از راه دور، به قبل از قرن 19 بر می‌گردد، با آموزش­های مکاتبه­ای شروع شده است. در این نوع آموزش، بسته‌ها و متون آموزشی از طریق پست برای مخاطبان ارسال می‌شد. در قرن 20 با سیستم­های ارائه جدیدتری چون رادیو و تلویزیون آموزشی تداوم پیدا کرد (فلیپس و موریستز[45]،1999). از اوایل 1990 نسل جدیدی از آموزش­های از راه دور با اتکاء به شبکه­های کنفرانس رایانه­ای، مجموعه چند رسانه‌ای های مبتنی بر رایانه، کنفرانس صوتی- تصویری و ویدئو کنفرانس‌های دو طرفه به وجود آمد (مور و کیرسلی[46]،1996). برای آموزش­های از راه دور برنارد و همکارانش (2004) پنج نسل معرفی می‌کنند: “نسل اوّل آموزش مکاتبه­ای متکی بر چاپ است؛ که نمونه بارز آن راه اندازی دانشگاه باز انگلستان در سال 1969 است. نسل دوم به دوره­ای بر می­گردد که رادیو تلویزیون و نوارهای کاست ویدئویی در کنار چاپ و آموزش مکاتبه­ای بکار رفتند و ارتباط با یادگیرنده قوی­تر شد. نسل سوم به زمانی بر می‌گردد که فرامتن­ها پا به عرصه وجود گذاشتند و کنفرانس­های از راه دور (صوتی و تصویری) اوج گرفتند. در سال 2001 تیلور[47]نسل چهارمی تحت عنوان یادگیری منعطف (چون ارتباطات تسهیل شده به وسیله رایانه و اینترنت) را افزود. نسل پنجم نیز شامل دروس برخط چندرسانه­ای می­شود”(برنارد و همکاران، 2004 به نقل از باتلر، 2008، ص 25).

با ورود به نسل سوم آموزش­های از راه دور، یادگیری الکترونیکی نیز پا به عرصه وجود می­گذارد. آنچنان که مور، دیکسون- دین و گلین[48](2011) اذعان دارند، سرآغاز به‌کارگیری اصطلاح یادگیری الکترونیکی مشخص نیست اما به احتمال قوی رواج این مفهوم به دهه 1980 میلادی بر می­گردد. ورود به این نسل از آموزش از راه دور با تغییراتی در نظام­های آموزشی همراه بوده است. به اعتقاد تَپ­اسکات (1998) با ورود شبکه­ها، هشت انتقال یا تغییر در فرایند­های یاددهی- یادگیری به قرار زیر صورت گرفته است:

1) از یادگیری خطی به یادگیری فرا رسانه­ای

2) از آموزش به ساخت و کشف

3) از یادگیری مدرس-محور به یادگیرنده محور

4) از مشاهده مواد به یادگیری نحوه راهبری[49] و نحوه یادگیری

5) از مدارس به یادگیری مادام‌العمر

6) از یک نوع یادگیری برای همه به یادگیری شخصی شده

7) از یادگیری به عنوان عذاب به یادگیری به عنوان لذت

8) از معلم به عنوان انتقال دهنده به معلم به عنوان تسهیل­گر (تَپ­اسکات 1998، به نقل از باتلر[50]2008)

بنا بر آنچه گذشت، مهم‌ترین مبنای تاریخی برای تفکیک نسل­های مختلف آموزش از راه دور، نوع فناوری بکار رفته برای ارائه محتوا، تعامل با دانشجو و ارزشیابی درس است. بر اساس نوع فناوری بکار رفته در یادگیری الکترونیکی سه نسل قابل تفکیک است؛ نسل اول، دوره‌ای ست که فناوری قالب برای ارائه محتوا، چاپ بوده و تعاملات دانشجو با استاد و موسسه آموزشی از طریق مکاتبه و پست صورت می­گرفته است. نسل دوم، دوره‌ای ست که در کنار محتوای چاپی، نوارهای صوتی و تصویری، رادیو و تلویزیون از طریق پست و یا از طریق ماهواره محتوای آموزشی را در اختیار دانشجو قرار می‌دهد. در این نسل، تعاملات دانشجو با استاد و موسسه، اغلب از طریق تلفن و نامه محقق می‌شد. نسل سوم، نسلی است که رایانه و پیرو آن انواع شبکه­ها (اینترنت، اینترانت، وب، وب 2 و …) فراگیر می­شود، با فراگیر شدن این فناوری­ها محتوا در قالب­های مختلف دیجیتالی (متن، فرامتن، صوت، تصویر، چند­رسانه­ای، واقعیت مجازی[51] و … ) از طریق اینترنت یا شبکه­های محلی در اختیار دانشجو قرار می‌گیرد. تعاملات این نسل از طرق مجاری مختلفی چون، پست الکترونیکی، فروم­ها، چت­ها، کلاس­های برخط، ویدئو کنفرانس و… تسهیل می­شود. نسل سوم، به دلیل تحول عظیم و نقش برجسته فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش از راه دور به آموزش الکترونیکی معروف شده است.

آموزش الکترونیکی نیز با توجه به توسعه فناوری­های جدید الکترونیکی نسل بندی شده است. آنچنان که قبلاً ذکر شد، در تقسیم­بندی برنارد و همکاران (2004) نیز با ورود فناوری اطلاعات و ارتباطات سه نسل برای آموزش از راه دور معرفی شد. آموزش­های متداول الکترونیکی به ویژه آنچه که موضوع پژوهش حاضر است، جزء نسل پنجم محسوب می­شود که از امکانات چندرسانه­ای و تعاملات آنلاین برای آموزش استفاده می­کند.

اخیراً نسل جدیدی برای آموزش­های الکترونیکی معرفی شده است. نسل جدید را که می‌توان به عنوان نسل ششم بر طبقه­بندی برنارد و همکاران (2004) افزود، بیش از آنکه بر بعد فناورانه یادگیری الکترونیکی تاکید داشته باشد بر بعد اجتماعی شبکه­ها تاکید دارد. آموزش الکترونیکی مبتنی بر وب 2 نسل جدید و ششم آموزش­های الکترونیکی محسوب می­شود. به زعم ایوانوا و اسمیراکوا[52](2009) به قابلیت وب 2 کمتر به عنوان یک ابزار قدرتمند برای اشتراک دانش، ایده­ها و تجارب، توجه شده است و بیشتر به عنوان بستری برای سرگرمی مد نظر بوده است. با توجه به سرعت افزایش کاربران این شبکه­های اجتماعی، نسل جدید آموزش­های الکترونیکی از قابلیت­های وب 2 برای آموزش بهره می­گیرند. به اعتقاد ایوانو و اسمیراکو (2009) سامانه­های مدیریت یادگیری نمی­توانند نیازهای نسل جدید مخاطبان خود را برآورده سازند، زیرا یادگیرنده در این سامانه­ها منفعل بوده و در برابر محتوایِ ثابت قرار می­گیرد؛ در حالی که افراد نسل حاضر دوست دارند با هم در ارتباط باشند و به طور فعال در محیط­های یادگیری شخصی شده با یکدیگر تعامل و همیاری داشته باشند؛ لذا از سال 2005 گروهی از فناوران آموزشی بر روی محیط­های یادگیری شخصی شده[53] شروع به کار کرده­اند که دیگر مانند سامانه­های مدیریت متداول و مبتنی بر سرور[54] نیستند. مهم‌ترین مشخصّه محیط­های یادگیری شخصی شده این است که یادگیرنده، مجموعه­ ابزارهایی در اختیار دارد که منطبق با نیازهایش بوده و از آن‌ها برای تعامل با سازمان­ها و نهادهای مختلف استفاده می­کنند، این در حالی است که در سامانه­های مدیریت یادگیری الکترونیکی مبتنی بر سرور این امکان فراهم نیست (ایوانوا و اسمیراکوا[55]،2009).

2-3 نظریه ­ها و مدل های موفقیت و افت تحصیلی در یادگیری الکترونیکی                            

پیش از پرداختن به نظریه­ها و مدل­های مطرح شده در زمینه موفقیت و افت تحصیلی دانشجو در آموزش­های الکترونیکی، درنگی بر معنا و مفهوم موفقیت و افت تحصیلی ضروری است. برای عدم موفقیت یا افت تحصیلی از مفاهیم مترادفی استفاده می­شود که آشنایی با این مفاهیم ضروری است. برخی از این مفاهیمِ هم خانواده عبارتند از:

  • کسانی که شروع نکرده­اند[56]: افرادی هستند که ثبت نام کرده‌اند اما تحصیل خود را آغاز نکرده­اند.
  • بازگشت به عقب[57]: دانشجویانی که در مراحل اولیه، مشمول افت شده‌اند. مثلاً هفته های اول، دوم یا سوم.
  • افت تحصیلی[58]: دانشجویانی که تا مرحله امتحان پایان ترم می­رسند اما در امتحانات شرکت نمی­کنند.
  • اخراجی‌ها[59]: دانشجویانی که در گذراندن دروس پایانی خود موفق نبوده­اند (فریتچ[60]،1988).

البته باید توجه داشت، افت تحصیلی در بسیاری از پژوهش­­ها مفهومی کلی بوده که انصراف، مشروطی، ریزش و اخراج را شامل می­شود. نرخ ماندگاری[61] مفهومی در مقابل افت تحصیلی است؛ به دانشجویانی اشاره دارد که در برابر شکست مقاومت نشان داده و تحصیلات خود را ادامه می­دهند (دوهرتی[62]،2006). نرخ ماندگاری زیاد به معنای افت تحصیلی کم است. برگ و هانگ (2004) در مدلی که برای ماندگاری دانشجو در یادگیری الکترونیکی ارائه کرده­اند، ماندگاری، کاهش[63] و تداوم[64] را این‌گونه تعریف کرده­اند:

ماندگاری: عبارت است از شرکت مداوم دانشجو در وقایع یادگیری تا انتهای آن که در آموزش عالی می­تواند انتهای درس، دوره و یا برنامه، موسسه یا سیستم باشد.

کاهش: کاهش تعداد دانشجو از ابتدا تا انتهای دروس، برنامه، سازمان و یا سیستم تحت بررسی است.

تداوم: پیامد تصمیم دانشجو برای ادامه شرکت در وقایع یادگیری است (برگ و هانگ، 2004 صص 2 و 3).

موفقیت تحصیلی مفهوم متداول دیگری است که در مقابل افت تحصیلی بکار رفته است. کِرکا (1988) موفقیت را رسیدن به اهداف مشارکت تعریف می­کند (کِرکا، 1988 به نقل از برگ و هانگ، 2004). در پژوهش شرادر، پَرِنت و بری­تاپت[65](2005)، دانشجویان موفق در مقابل افرادی بوده­اند که دوره آنلاین را ترک کرده­اند یا در مدت زمان معین به پایان نرسانده­اند.

شاخص­ موفقیت در یادگیری الکترونیکی بر اساس انگیزه و هدف پژوهشگران، مختلف بوده است. منچاکا و بکِله[66](2008) به پژوهش­های مختلفی اشاره می­کنند که شاخص­های متفاوتی برای سنجش موفقیت در محیط­های یادگیری الکترونیکی داشته­اند؛ برخی از آن‌ها عبارتند از:

  • رضایت‌مندی مشتری
  • نرخ بالای ماندگاری و تکمیل درس
  • استفاده و لذت بیشتر
  • برداشت از سودمندی
  • سطوح بالای یادگیری
  • رضایت دانشجو
  • رضایت استاد
  • رشد تعداد ثبت­نامی
  • بازگشت سرمایه
  • تعداد دروس
  • پیشرفت تحصیلی
  • تعاملات و مشارکت
  • انگیزش تحصیلی دانشجو

به طور خلاصه، پیشینه پژوهش­ها برای موفقیت و عدم موفقیت دانشجویان در تحصیل الکترونیکی، مفاهیم مختلفی را به کار برده­اند که برخی از مفاهیم عبارتند از: انصراف،[67] گرفتن انتقالی،[68] عدم تکمیل دوره،[69] داشتن افت تحصیلی،[70] کاهش تعداد دانشجو، مرخصی یا انصراف،[71] افتادن درس[72]. برای موفقیت دانشجو نیز از مفاهیمی چون ماندگاری[73]، تداوم، دانش آموخته شدن،[74] تکمیل درس یا دوره[75]و گذراندن درس[76] و پیشرفت تحصیلی استفاده شده است. دو مفهومی که اغلب در مقابل هم بیشترین کاربرد را داشته‌اند، موفقیت در مقابل افت تحصیلی بوده که مهم‌ترین شاخص آن نمرات پیشرفت تحصیلی دانشجو است. به عنوان مثال اگر در پژوهشی فقط یک درس آنلاین بررسی شده باشد، منظور از موفقیت تحصیلی، میزان نمره دانشجو در آن درس است، همچنین یا اگر یک دوره کامل آنلاینمانند یک دوره یک ساله یا چهار ساله بررسی شده باشد، موفقیت به گذراندن دروس دوره با نمره قابل قبول اشاره دارد. البته افت تحصیلی به دو نوع تقسیم می‌شود؛ در نوع اول، افت تحصیلی به معنای ترک تحصیل اختیاری است که در این معنا افت تحصیلی کمتر به نمرات پیشرفت تحصیلی دانشجو مربوط است؛ اما در نوع دوم، افت تحصیلی اجباری، افت تحصیلی به اجبار به ترک تحصیل از طرف موسسه به دلیل نتایج ضعیف تحصیلی اشاره دارد.

در پژوهش حاضر نیز منظور از موفقیت تحصیلی، معنی متداول آن در سایر پژوهش­ها یعنی نمرات پیشرفت تحصیلی دانشجو است. در ادامه برخی از مدل­هایی که به تبیین یا پیش­بینی موفقیت یا افت تحصیلی دانشجو پرداخته­اند، اشاره می­شود.

  • مدل مسیر تینتو[77] برای ترک تحصیل دانشجو در آموزش حضوری

از جمله مدل­هایی که برای آموزش حضوری تدوین شده، مدل معروف”تینتو” است. این مدل جزء اولین دسته از مدل­های ارائه شده در این حوزه مطالعاتی است. هر چند مدل مذکور برای آموزش­های متداول (حضوری) ارائه شده است، اما به گزارش کمبر[78](1989) چندین پژوهش، اثربخشی این مدل را در آموزش­های از راه دور آزموده­اند. شکل ‏2‑2 اجزاء مدل و روابط آن‌ها را نشان می‌دهد.

[1] Henry, Cooke, & Montes

[2] Welsh

[3] Anohina

[4] Ambient Insight

[5] ChinaEdu

[6] ChinaCast

[7] Eadcon

[8] U.S. Department of Education, National Center for Education Statistics

[9] Casey

[10] Park & Choi

[11] Rekkedal

[12] Berge & Huang

[13] Boshier

[14] Frankola

[15] learning style

[16] locous of control

[17] Chang& Ho

[18] Levy

[19] Redfield

[20] besich

[21] Frydenberg

[22] Nistor& Neubauer

[23]  Willging &Johnson

[24] Smith

[25] Yukselturk& Inan

[26] Clark &Mayer

[27] locus of control

[28] Rotter

[29] computer confidence

[30] Osborn

[31] holder

[32] learner autonomy

[33] Little

[34] Zimmerman

[35] Internet addiction

[36] Kandell

[37] Ally

[38] Anohina

[39] Clark

[40] Khan

[41] Ellis

[42] Clark&Mayer

[43] Tavangarian,et al

[44] Verduin & Clark,

[45] Phipps & Merisotis,

[46] Moore, & Kearsley,

[47] Taylor

[48] Moore, Dickson-Deane&Galyen

[49] Navigate

[50] Butler

[51] Virtual reality

[52] Ivanova& Smrikarov

[53] Personal learning environment (PLE)

[54] server-based

[55] Ivanova& Smrikarov

[56] non-starters

[57] draw-backs

[58] Drop-outs

[59] failures

[60] Fritsch

[61] retention rate

[62] Doherty

[63] attrition

[64] persistence

[65] Shrader,Parent&Breithaupt

[66] Menchaca& Bekele

[67] withdrawal

[68] transfer

[69] non-completion

[70] dropout

[71] stopout

[72] fail

[73] retention

[74] graduates,

[75] completion

[76] pass

[77] Tinto

[78] Kember