دانلود پایان نامه : مدل هوشمند برای پیش بینی میزان موفقیت دانشجویان در یادگیری الکترونیکی- قسمت 2

وری اطلاعات و ارتباطات با سایر فناوری­ها قابل قیاس نیست. در مقام مقایسه، بعد از اختراع رادیو 38 سال طول کشید تا 50 میلیون نفر از آن استفاده کنند، این مدت برای تلویزیون 13 سال و برای رایانه­های شخصی 16 سال طول کشید. در حالی که این مدت زمان برای پذیرش و به‌کارگیری اینترنت 4 سال بوده است (هنری، کوک و مونتز[1]، 1997 به نقل از ولش[2]،2007). این توسعه سریع و چشم­گیر عرصه­های مختلف صنعت، کشاورزی و خدمات را تحت تأثیر خود قرار داده است. عرصه تعلیم- تربیت و تربیت نیروی انسانی نیز از این تحولات بی­نصیب نمانده است. آموزش مبتنی بر رایانه، آموزش مدیریت شده توسط رایانه، آموزش به کمک رایانه، آموزش مبتنی بر وب، کارآموزی مبتنی بر وب، یادگیری مبتنی بر وب، یادگیری ارتقاء داده شده توسط وب، خودآموزهای مبتنی بر وب، سیستم­های آموزشی مبتنی بر وب، آموزش مبتنی بر اینترنت، یادگیری بر خط، یادگیری مجازی و مفاهیمی از این قبیل هر چند تفاوت­های اندک و بعضاً قابل توجهی با هم دارند، اما همگی مفاهیمی هستند که در دهه اخیر به شدت در نظام­های آموزشی به چشم می­خورند. تمام این مفاهیم زیر پوشش چتر بزرگ‌تر یادگیری الکترونیکی قرار می­گیرند (آناهینا[3]، 2005). این آموزش­ها با شعارهایی چون فرصت­های برابر آموزشی، ارتقاء کیفیت آموزشی، یادگیری در هر زمان و هر مکان، نوید تحول شگرفی را در نظام­های آموزشی می‌دهد.

یادگیری الکترونیکی به سرعت در حال توسعه کمی است. به گزارش اَمبینت این سایت[4] (2011) – یکی از معتبرترین نهادهای آماری مربوط به یادگیری الکترونیکی- ارزش تولیدات و خدمات یادگیری الکترونیکی تا سال 2010 به 32.1 میلیارد دلار رسیده است. نرخ رشد مرکب سالانه، طی پنج سال 9.2% گزارش شده است؛ پیش­بینی می­شود این درآمد تا سال 2015 به 49.9 میلیارد دلار برسد. هر چند در گزارش مذکور، آمار مربوط به ایران ذکر نشده است اما پیش­بینی شده، آسیا بعد از آمریکا دومین مصرف کننده تولیدات و خدمات یادگیری الکترونیکی باشد. هند، چین و مالزی به ترتیب بزرگ‌ترین بازار جهانی در آسیا محسوب می­شوند. «چاینا ایجو[5]» در چین با 311 هزار دانشجوی آنلاین بعد از دانشگاه فونیکس دومین دانشگاه آنلاین جهان محسوب می­شود. «چاینا کَست[6]» با بیش از 143 هزار دانشجوی آنلاین در کنار دانشگاه «ایدکُن[7]» برزیل، سومین دانشگاه الکترونیکی جهان محسوب می­شود (امبینت این سایت،2011). آمار منتشره آموزش از راه دور آمریکا در سال تحصیلی 2007-2006 نشان­ دهنده این است که 66% از تمام مراکز آموزش عالی این کشور، آموزش خود را به روش از راه دور ارائه می­کنند. اهمیت توجه به آموزش­های الکترونیکی زمانی مشخص می­شود که 77 درصد این دانشگاه­ها آموزش خود را به روش برخط و 12% به روش آموزش تلفیقی و فقط 12% از دانشگاه­ها آموزش خود را در قالب­های قدیمی آموزش از راه دور (مکاتبه­ای) ارائه می­کنند. این بدان معنا است که حدود 90% از مراکز آموزش عالی آمریکا از یادگیری الکترونیکی در سیستم آموزش از راه دور خود استفاده می­کنند (مرکز ملی آمار آموزشی آمریکا[8]، 2008). این آمار توسعه چشم­گیر فقط مربوط به آمریکا نمی­شود بلکه کشورهایی مانند استرالیا به دلیل سابقه زیاد در آموزش از راه دور و پراکندگی جغرافیایی به وفور از آموزش­های الکترونیکی استفاده می­کنند.

توسعه آموزش عالی الکترونیکی در ایران نیز بسیار سریع است. بسیاری از دانشگاه­های جامع ایران چون دانشگاه تهران و دانشگاه شیراز، قریب به یک دهه است که اقدام به پذیرش دانشجو به روش الکترونیکی نموده­اند. از میان دانشگاه­های فنی-مهندسی که پیشگامان این حوزه نیز به شمار می­روند، می­توان به دانشگاه علم و صنعت ایران، امیرکبیر و خواجه نصیرالدین طوسی اشاره کرد. در کنار این دانشگاه­های دولتی، چندین دانشگاه و موسسه آموزش عالی خصوصی نیز اقدام به پذیرش دانشجوی الکترونیکی کرده­اند. مضاف بر این تعداد، در بسیاری از دانشگاه­ها، دانشجویان حضوری می­توانند یک یا چند درس خود را به روش الکترونیکی بگذرانند. در کنار این توسعه کمّی، کیفیت مهم‌ترین دغدغه و موضوع مورد سئوال محققان و پژوهشگران این حوزه است. کاسی[9] (2008) در این مورد آورده است: ارائه دروس آموزش عالی به صورت برخط نویدبخش است، اما نسبت به سایر روش‌هایی آموزشی قرن 21، بیشتر مورد سوء­ظن و بدگمانی است. توسعه کمّی یادگیری الکترونیکی به عنوان یک روش جدید آموزش از راه دور با چالش‌های فراوانی مواجه است. توجه به برخی از چالش­ها مخصوص کشورهای در حال توسعه و برخی نیز دغدغه مشترک تمام کشورها است. موضوعاتی مانند بومی­سازی فناوری­ها و چالش­های حقوقی و قانونی و یا ضعف در شبکه­ها و زیرساخت­های ارتباطی را می­توان چالش منحصر به کشورهای در حال توسعه دانست. یکی از چالش­های مشترک که کشورهای توسعه یافته و در حال توسعه در مدیریت یادگیری الکترونیکی با آن مواجه هستند مسئله بالا بودن شکست و افت تحصیلی دانشجویان در یادگیری الکترونیکی است. این رساله در صدد پرداختن به این مهم است که در ادامه به بیان و مستند سازی این مسئله خواهیم پرداخت.

 

1-2 بیان مسئله

توانمندی­ها و قابلیت­های یادگیری الکترونیکی به حدی است که کمتر شک و شبهه­ای در اثربخشی این فناوری­ها می­رود. این نوع آموزش­ها علاوه بر اینکه تجارب یادگیری را غنی می­سازند و سطح کیفی آموزش­ها را ارتقاء می­دهند، زمینه عدالت آموزشی و فرصت­های برابر را برای آموزش همگان فراهم می­آورند. فراهم نمودن فرصت­های برابر آموزشی در آموزش­های الکترونیکی قابلیتی، ستودنی است. یادگیری الکترونیکی این فرصت را فراهم می­آورد تا افراد ناتوان و بازمانده از تحصیل با دسترسی به یک رایانه و خط اینترنت به آموزشی دست یابند که سایر هم سنخان آن‌ها در دانشگاه و مراکز آموزش حضوری از آن برخوردارند. مراکز آموزش الکترونیکی امروزی را می‌توان همانند اولین مدرسه­هایی دانست که پس از مکتب­خانه توسعه یافته­اند. یک مرکز آموزش الکترونیکی عالی در عصر حاضر حکم دارالفنونی را در قرن 21 دارد که سیستمی جدید، روشی متمایز و چالش­های خاص خود را دارد.

 هر تغییری در مرحله گذار خود تا نهادینه شدن با مشکلاتی چون مقاومت مردم و مسئولین مواجه است. پذیرش تغییر در مواردی چون روش یادگیری دانشجویان، روش تدریس مدرسان، برنامه­ریزی درسی، روش‌هایی ارزشیابی و مدیریت، از جمله چالش­های پذیرش و موفقیت یادگیری الکترونیکی در جهان است. یکی از مهم‌ترین این چالش­ها بالا بودن میزان افت تحصیلی دانشجویان در یادگیری الکترونیکی است به گونه­ای که در مبحث اهمیت پژوهش حاضر خواهیم دید، افت تحصیلی بین 18 تا 54 درصد گزارش شده است که این آمار به مراتب بیشتر از آموزش­های حضوری (متداول) است. این مشکل از اوان فراگیر شدن آموزش­های الکترونیکی در دانشگاه­ها توجه متخصصان و تصمیم گیران را به خود جلب کرده است. بدون شک یکی از دلایل افت تحصیلی بالا، نوپا بودن این نوع نظام آموزشی است و البته انتظار می­رفت با گذشت زمان این افت کاهش یابد. نتایج تحقیقات که به اوایل قرن بیست یکم بر می­گردد، نشان می­دهد در مقوله افت تحصیلی دانشجو در یادگیری الکترونیکی تغییر چندانی حاصل نشده، این در حالی است که با توسعه زیرساخت­های شبکه­ای، دسترسی به اینترنت برای یادگیرندگان و مدرسان به طور قابل توجهی افزایش یافته است؛ با این وجود، نه تنها افت تحصیلی دانشجویان کاهش نیافته است بلکه در برخی از پژوهش­ها، برخلاف انتظار با گذشت زمان میزان آن نیز بیشتر شده است (نگاه کنید به: پارک و چوئی[10]، 2009).

مشکل افت تحصیلی در یادگیری الکترونیکی به دلایل مختلفی حائز اهمیت است و یکی از مهم‌ترین دلایل اهمیت این مقوله، تضمین کیفیت یادگیری الکترونیکی و ارتقاء اثربخشی و کارآمدی این نوع آموزش­ نوپا است. افت، ترک تحصیل یا تکرار پایه­ها هزینه­های قابل توجهی بر مؤسسات آموزشی تحمیل می­کند و از طرفی در صورتی که به ترک تحصیل منجر شود، معنایی جز اتلاف وقت و سرمایه نخواهد داشت.

افت تحصیلی در آموزش­های از راه دور از دیر باز، کانون توجه پژوهشگران این حوزه بوده است. برخی مواقع متخصصان و نظریه‌پردازان آموزش از راه دور به دلیل افت تحصیلی بالا در این نوع از آموزش­ها مورد انتقاد واقع شده‌اند، این پدیده و کاهش آن نیز به عنوان یکی از چالش­های پیش روی آموزش­های برخط مطرح است (رکدال[11]،2004). به زعم برگ و هانگ[12] (2004) بیش از 7 دهه است که مقوله ماندگاری دانشجو با جدیت پژوهش می­شود. این پژوهش­ها منجر به نتایج مفیدی در زمینه عوامل زمینه­ساز و مرتبط با ماندگاری، شده است. تحقیقات مربوط به ماندگاری دانشجو بر مواردی از قبیل: نرخ دانش­آموختگی، الگوهای ماندگاری دانشجو، الگوهای رفتاری فرسودگی دانشجو، روندهای تاریخی و عوامل روانی مرتبط با ماندگاری، متمرکز بوده است. محققان این حوزه در تلاش­هایشان ابزارها و مدل­هایی برای تبیین، سنجش و پیش­بینی افت تحصیلی ارائه کرده­اند. با وجود قدمت زیاد پرداختن به افت تحصیلی در آموزش­های حضوری، پرداختن به این مقوله در آموزش­های از راه دور، خیلی جدید نیست. نمونه اولین مدل­هایی که به مقوله افت تحصیلی در آموزش از راه دور پرداخته است، مدل بوشیر[13] (1973) است (بوشیر،1973 به نقل از برگ و هانگ،2004). این در حالی است که به این مسئله در آموزش­های الکترونیکی کمتر پرداخته شده است.

راحت­ترین استدلال برای تحلیل علت افت تحصیلی این است که دانشجو درس نمی­خواند؛ هر کس درس نخواند مشروط می­شود. هر چند این اصل ساده صادق است اما بیانگر عمق مسئله نیست. در علت شناسی این پدیده تحلیل سادۀ دیگر، این است که مدرس، خوب نتوانسته است محتوا را تدریس نماید به عبارتی روش تدریس مدرس خوب نبوده است و یا تحلیل دیگر می­تواند این باشد که محتوای درس به اندازه­ای سخت بوده که دانشجویان آن‌را نفهمیده­اند. در مورد اول، مشکل افت تحصیلی ناشی از یادگیرنده و در مورد دوم به مدرس و در مورد سوم به محتوا نسبت داده شده است. پژوهش­های فراوانی برای شناسایی علل افت تحصیلی دانشجویان در آموزش­های از راه دور و متعاقب آن در آموزش­های الکترونیکی صورت گرفته است. در این بخش در راستای بیان مسئله و تبیین پیچیده بودن عوامل مرتبط با افت تحصیلی دانشجو، چند نمونه پژوهشی گزارش خواهد شد و در فصل دوم، پیشینه پژوهش­ها تشریح خواهد شد. در یکی از اولین پژوهش­های نظام­مند، علل افت آموزش از راه دور این‌گونه گزارش شده است:

  • کمبود زمان: کار وقت زیادی از دانشجویان را می­گیرد.
  • دلایل مادی.
  • تغییر اساسی در برنامه­های آینده.
  • مریضی.
  • مسائل شخصی.
  • نارضایتی از شرایط تحصیلی و زندگی.
  • رفتن به سربازی.
  • دلایل شخصی و خصوصی.
  • ازدواج.
  • سخت بودن دروس (رکدال، 1972).

در پژوهش دیگری که مستقیماً به علل افت تحصیلی دانشجویان در یادگیری الکترونیکی پرداخته شده است، علل زمینه ساز آن این‌گونه گزارش شده است:

  • عدم زمان كافی.
  • عدم وجود انگیزه.
  • طراحی ضعیف دروس.
  • عدم برخورداری از مدرسان توانمند (فرانکولا[14]،2001).

برخی در تحلیل علل مرتبط با موفقیت تحصیلی دانشجویان به نقش عوامل روان‌شناسانه چون سبک یادگیری[15]، مرکز کنترل[16] و … پرداخته­اند. به عنوان مثال در پژوهشی اثر مرکز کنترل (درونی/ بیرونی) بر بهبود عملکرد یادگیری زبان در آموزش مبتنی بر وب بررسی شده است. نتایج این بررسی حاکی ست، عملکرد و خودکارآمدی دانشجویان با مرکز کنترل درونی به مراتب بهتر از دانشجویان با مرکز کنترل بیرونی بوده است (چانگ و هو[17]، 2009).

همان‌گونه که از نمونه پژوهش­های انجام شده متوجه می­شویم، عوامل متعدد زیرساختی، شبکه­ای، فرهنگی، روانی و اجتماعی زمینه ساز موفقیت و عدم موفقیت دانشجو در یادگیری الکترونیکی است. جهانی بودن پدیده افت تحصیلی از یک طرف و مشکلاتی چون موانع زیر ساختی و فرهنگی یادگیری الکترونیکی؛ این پدیده را در ایران تشدید می­کند. مسئله‌ای که پژوهش حاضر بر آن متمرکز شده، شناسایی عوامل مرتبط با افت ­تحصیلی و شناسایی عوامل پیش­بینی کننده موفقیت دانشجویان در تحصیل الکترونیکی است. علاوه بر این، پژوهش حاضر در صدد ارائه مدلی مبتنی بر هوش مصنوعی است. با این هدف که مدل هوشمند بتواند موفقیت دانشجو را با دقت بیشتری پیش­بینی کند. این توان پیش­بینی، برای دانشجویان الکترونیکی به عنوان یک سیستم هشدار عمل کرده و دانشجو می­تواند با پیش­بینی وضعیت خود، برای مواجه شدن و به حداقل رساندن ریزش تدارک لازم را ببیند. از طرفی، برای مدیران و تصمیم گیران این امکان را فراهم می­آورد تا برای دانشجویان در معرض خطر، خدمات حمایتی آموزشی، مشاوره­ای فراهم آورند و خطر ریزش آنان را به حداقل ممکن برسانند؛ در بحث اهمیت تحقیق بیشتر به این قضیه خواهیم پرداخت.

1-3 اهمیت و ضرورت تحقیق

افت ­تحصیلی، ترک ­تحصیل، مشروطی دانشجویان، انصراف و ناتمام گذاشتن تحصیل، مفاهیمی هستند که هر نظام آموزشی اعم از دانشگاه، مدرسه، موسسه­های کارآموزی و… به نحوی با آن آشنا هستند. این پدیده هر چند برای هر نظام آموزشی اعم از نظام­های متداول و الکترونیکی طبیعی است اما وقتی میزان آن افزایش می­یابد به یکی از بزرگ‌ترین معضلات موسسۀ آموزشی تبدیل شده و دلیلی بر ناکارآمدی آن خواهد بود. این امر در بازار رقابتی منجر به از دست رفتن مشتری و ورشکستگی موسسۀ آموزشی خواهد شد. در نظام­های نوپا، چون آموزش­های الکترونیکی این معضل باعث زیر سئوال رفتن کل آن خواهد شد و پذیرش همگانی آن را به عنوان یک قالب آموزشی زیر سئوال خواهد برد.

هر چند کمتر دانشگاهی میزان افت تحصیلی در یادگیری الکترونیکی را گزارش می­نماید؛ در پژوهش­های پراکنده، اعداد و ارقام متفاوتی گزارش شده است. برخی، نرخ ماندگاری در آموزش­های مبتنی بر وب را 10 تا 20 درصد کمتر از آموزش­های متداول گزارش کرده‌اند (دوهرتی، 2006). در جدول ‏1‑1 به عنوان نمونه، نرخ افت ­تحصیلی در سیستم یادگیری الکترونیکی تک درس، کارآموزی‌های مبتنی بر وب و دوره­های کاملاً الکترونیکی، گزارش شده است. برخی تحقیقات میزان افت را به صورت مقایسه­ای با آموزش حضوری گزارش نموده­اند، برخی نیز به افت تحصیلی در آموزش­های متداول نپرداخته­اند از این رو خانه مربوطه در جدول ‏1‑1 خالی است.

 

جدول ‏1‑1:آمار مقایسه ای افت تحصیلی در آموزش الکترونیکی

نوع سیستم آموزشی بررسی شده آموزش حضوری آموزش الکترونیکی منبع
تک درس برخط 8% 18% لوی[18] (2007)
دروس برخط 25% 48% ردفیلد[19](2004)
دروس برخط 19% 20% بسیج[20](2005)
دروس برخط 16% 21% فریدن برگ[21](2007)
دوره الکترونیکی 23.9% نیستور و نیوبر[22](2010)
کارآموزی برخط 33.7% ویلینگ و جانسون[23](2004)
دروس برخط 35% اسمیت[24](2006)
دوره الکترونیکی 36% یوکسال ترک و اینان[25] (2006)  
کار آموزی بر خط 54.2% پارک (2009)

 

آمار افت تحصیلی در آموزش الکترونیکی را این‌گونه می­توان جمع­بندی کرد:

  • افت تحصیلی در تحصیل الکترونیکی به مراتب بیشتر از حضوری است.
  • نرخ افت تحصیلی متفاوت است اما متوسط افت تحصیلی 32 درصد در آموزش­های الکترونیکی مشهود است.

هر چند تردیدی بر بالا بودن افت ­تحصیلی در آموزش الکترونیکی نیست، اما مهم‌تر از گزارش توصیفی آمار افت تحصیلی، بررسی علل زمینه ساز و ارائه راهکارهای مناسب جهت مدیریت این معضل است. این پژوهش با علم به این واقعیت که عوامل متعددی ممکن است زمینه ساز این معضل شوند، در صدد شناسایی متغیرهای پیش­بینی کنندۀ افت تحصیلی دانشجویان الکترونیکی است. ضرورت موضوع پژوهش از چند دیدگاه قابل بررسی است:

  • مدیران و دست­اندرکاران نظام­های آموزشی در تصمیم­گیری خود برای توسعه و پذیرش فناوری در آموزش، پایین بودن شکست و بالا بودن موفقیّت دانشجویان را به عنوان یک شاخص حیاتی لحاظ می­کنند، لذا برای زمینه­سازی پذیرش همگانی آموزش الکترونیکی در سیستم­های آموزشی، کاهش میزان افت و تضمین موفقیت دانشجو از اهمیت به سزایی برخوردار است. از طرف دیگر، شناخت عوامل زمینه­ساز عدم موفقیت دانشجو در تحصیل الکترونیکی، با کاهش هزینه­ها و افزایش رضایت­مندی مشتری، زمینه اثربخشی هر چه بیشتر موسسه آموزشی را فراهم می­کند.
  • اساتید و کارکنان با درک عوامل مرتبط با ریزش، مشروطی، افت یا ترک تحصیل دانشجویان می­توانند اقداماتی انجام دهند تا میزان مشروطی را کاهش دهند.
  • دانشجویان وقت و هزینه قابل توجهی برای تحصیل به روش الکترونیکی صرف می­کنند، این هزینه­ها شامل هزینه­های مستقیم (شهریه) و هزینه فرصت – ادامه تحصیل به روش دیگر یا ورود به بازار کار- است که برای دانشجوی مشمول افت بسیار سنگین خواهد بود؛ لذا مدیریت این پدیده و پیش­بینی وضعیت تحصیلی دانشجو، در وقت و سرمایه وی صرفه­جویی خواهد کرد.
  • از آنجا که آموزش، یک صنعت بزرگ در جهان محسوب می­شود، شکست و خروج هر دانشجو به معنای از دست دادن یک مشتری و موجّه نبودن سرمایه­گذاری در حوزه آموزش الکترونیکی خواهد بود؛ لذا شناسایی علل زمینه ساز و تضمین موفقیت دانشجو، صنعت آموزش الکترونیکی کشور را به صنعتی پایا و مطمئن تبدیل خواهد کرد.

با توجه به آنچه گذشت و نظر به نوپا بودن این نوع آموزش عالی در ایران و با اهتمام به بالا بودن افت تحصیلی می‌توان اهمیت پرداختن به این پژوهش را توجیه و تبیین کرد.

1-4 سؤال ‌های تحقیق

هدف کلی این پژوهش شناسایی عوامل پیش­بینی کننده میزان موفقیت دانشجویان در آموزش الکترونیکی و ارائه مدل مبتنی بر هوش مصنوعی برای عوامل پیش­بینی کننده است. نظر به پیچیدگ